Uzus językowy - pl.LinkFang.org

Uzus językowy




Uzus językowy (od łac. usus „zwyczaj, praktyka”[1][2]) – rzeczywisty stan funkcjonowania systemu językowego, pewna forma jego realizacji lub pewien styl utarty w określonej wspólnocie językowej (rodzina, zespół pracowniczy, wydawnictwo itp.), według niektórych ujęć również zachowania językowe pojedynczej osoby (idiolekt)[3]. Uzus obejmuje środki językowe, które rzeczywiście istnieją w obiegu, a także przyjęte wzorce komunikacji językowej, niezależnie od teoretycznej oceny normatywnej poszczególnych elementów. Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym[4]. Może mieć charakter społeczny lub jednostkowy[5].

Termin „uzus” odegrał istotną rolę w teoriach Ottona Jespersena i Louisa Hjelmsleva[6].

Spis treści

Definicja i podział uzusu


Szczegóły definicji uzusu różnią się w zależności od ujęcia przyjętego przez autora. Szerzej pojmowany uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej[7], czyli faktycznym sposobem realizacji języka, obejmującym wszystkie (doraźne, nieregularne itp.) odchylenia i omyłki. Węziej rozumiany uzus obejmuje takie środki językowe, które są aprobowane na mocy zwyczaju społecznego, tj. objęte pewnym stopniem akceptacji wśród użytkowników języka[8]. Uzus zawiera zatem rozmaite elementy funkcjonujące w języku, bez względu na ich zgodność ze skodyfikowanymi wzorcami języka standardowego[9].

Badacze Rudolf Krajčovič i Pavol Žigo wyróżniają uzusy: indywidualny, grupowy, regionalny i ogólnonarodowy[10] (na podstawie zasięgu), a także literacki i nieliteracki (na podstawie zgodności normatywnej)[10]. Uzus literacki charakteryzuje przestrzeganie normy i kodyfikacji języka literackiego, uzus nieliteracki zaś konstytuuje się na gruncie nieliterackich form języka (gwar i slangów)[10]. Aleksander Wilkoń wyróżnia uzus jednostkowy oraz uzus społeczny, będący przedmiotem zainteresowania socjolingwistyki. Samo pojęcie uzusu definiuje w sposób ogólny jako: „użycie i funkcjonowanie danej formy w danym zespole tekstów i w danym środowisku”[5].

Uzus a norma


Uzus można traktować jako praktyczną formę realizacji normy językowej, w różnym stopniu odzwierciedlającą jej kształt[3][11]. Zadomowienie pewnych elementów w uzusie prowadzi ostatecznie do włączenia ich w ramy normy językowej[11]. Przykładowo istniejące w języku polskim wyrazy i wyrażenia „lata pięćdziesiąte”, „listonosz” i „wywiad z kimś” utrwaliły się jako formy literackie, mimo początkowej krytyki poprawnościowej[12].

W polskiej tradycji normatywistycznej uzus rozpatrywany jest jako jedno z kryteriów tzw. poprawności językowej[13] (niekiedy mowa o praktyce wykształconych użytkowników języka[14]). Stanowi on podstawę dla kodyfikacji języka ogólnopolskiego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo pozanormatywne, staną się szeroko rozpowszechnione (przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie), a tym samym zaczną należeć do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one sankcję normatywną w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej.

Uzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną, która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych[15][9], choć część badaczy traktuje te pojęcia jako tożsame[16].

Zobacz też


Zobacz hasło uzusWikisłowniku

Przypisy


  1. Władysław Kopaliński: usus; usus tyrannus; usus excultus modernus et approbatus; ususfructus . W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. Elżbieta Olinkiewicz, Katarzyna Radzymińska, Halina Styś, Słownik Encyklopedyczny – Język polski, Wydawnictwo Europa, 1999, ISBN 83-87977-20-9.
  3. a b Mistrík 1993 ↓, s. 468.
  4. Iva Nebeská, ÚZUS , [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  5. a b Aleksander Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1987, s. 107.
  6. Dace Strelēvica-Ošiņa, The Language of Correctness: Some Terms of Latin Origin, „Antiquitas Viva”, 5, 2019, s. 191, DOI10.22364/av5.16 , ISSN 2255-9779 (ang.).
  7. Markéta Pravdová, Ivana Svobodová (red.), Akademická příručka českého jazyka, Praga: Academia, 2014, ISBN 978-80-200-2327-8 (cz.).
  8. 1) Bohumil Kvasil, Malá československá encyklopedie, Praga: Academia, 1984, OCLC 12762571 (cz.).
    2) Andrzej Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne , Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 21, ISBN 83-01-14526-9.
    3) Mistrík 1993 ↓, s. 468
    4) Iva Nebeská, ÚZUS , [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
    5) Ivan Paulička, Všeobecný encyklopedický slovník, wyd. 1, Praga: Ottovo nakladatelství – Cesty, 2002, s. 711, ISBN 80-7181-708-2, OCLC 51189343 (słow.).
    6) Margarita Nikołajewna Kożyna (red.), Стилистический энциклопедический словарь русского языка, Moskwa: „Flinta”, 2003, ISBN 5-89349-342-7, OCLC 55586466 (ros.).
    7) Gabdołła Kalijew, Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі, Ałmaty: Сөздік-Словарь, 2005, s. 370, ISBN 9965-409-88-9 (kaz.).
  9. a b Andrzej Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne , Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 21, ISBN 83-01-14526-9.
  10. a b c Rudolf Krajčovič, Pavol Žigo, Dejiny spisovnej slovenčiny: študijná príručka a texty , Univerzita Komenského, 1994, s. 82, ISBN 978-80-223-0849-6 (słow.).
  11. a b Juraj Dolník, Základy lingvistiky, wyd. 1, Bratysława: Stimul, 1999, s. 214, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
  12. Joanna Dobkowska, W pigułce. Nauka o języku. Repetytorium. Liceum i technikum, wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2019, s. 84, ISBN 978-83-02-18249-5, OCLC 1107607313 .
  13. Markowski 2010 ↓.
  14. błąd , Dobryslownik.pl [dostęp 2019-02-10].
  15. Joanna Ginter, Rola internetowych poradni językowych w procesie normalizacji pisowni polskiej, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2016, s. 20, ISBN 978-83-7865-454-4.
  16. Barbara Oczkowa, Obecność normy w świadomości użytkowników języka, czyli jak mówią Chorwaci, [w:] Maria Dąbrowska-Partyka (red.), W poszukiwaniu nowego kanonu: reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku, Wydawnictwo UJ, 2005, s. 85–86, ISBN 978-83-233-2010-4.

Bibliografia










Kategorie: Kultura języka








Informacje na dzień: 28.05.2020 01:44:00 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-by-sa-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.