Pismo chińskie - pl.LinkFang.org

Pismo chińskie




Pismo chińskie

Napis „znaki Han”. Po lewej stronie w formie tradycyjnej, po prawej – w uproszczonej.
Nazwa chińska
Pismo uproszczone 汉字
Pismo tradycyjne 漢字
Hanyu pinyin hànzì
Wade-Giles han-tzŭ
Pe̍h-ōe-jī hàn-jī
Wymowa (IPA) /xân.tsɨ̂/

Pismo chińskie (chiń. hànzì, jap. kanji, kor.: hancha, wiet. hán tự) – sylabowe pismo logograficzne (ideograficzno-fonetyczne), stworzone najwcześniej 8 tys. lat temu, a najpóźniej 4½ tys. lat temu w Chinach, zaadaptowane do zapisu innych języków Azji Wschodniej, obecnie przede wszystkim japońskiego.

Pismo chińskie składa się ze znaków, które w językach chińskich na ogół odpowiadają[1] poszczególnym sylabom, dlatego nazywa się je także pismem logosylabowym lub monosylabowym. Przeważająca większość znaków ma również odrębne znaczenie jako wyraz (słowo) lub morfem. Lekcja każdego z nich może się bardzo różnić w zależności od dialektu lub języka użytkownika, jednak jego znaczenie pozostaje na ogół niezmienne. Na przykład znak „człowiek” – , może być odczytany jako rén (mand.), yan⁴ (kant.), jîn, lîn, lâng (minnan), hito, jin, nin (jap.), in (kor.) albo nhân (wietn.).

Pismo chińskie jest systemem otwartym, co oznacza, że ciągle powstają nowe znaki. W XX wieku wymyślono np. odrębne znaki dla pierwiastków chemicznych. System jest pozbawiony jednego, uznawanego powszechnie uporządkowania, którym cechują się alfabety (np. od Α do Ω), dlatego spotykane czasem określenie „alfabet chiński” jest nieścisłe, chyba że chodzi o bopomofo.

Chińskie pismo jest również systemem złożonym, w którym znak z reprezentowanym słowem może łączyć zasada semantyczna, fonetyczna, albo obie naraz. Dlatego nazywanie go pismem ideograficznym lub pismem obrazkowym jest również nieporozumieniem.

Pismo chińskie składa się z około 50 000 znaków, wypracowanych w toku długiej ewolucji. Znajomość tzw. tradycyjnego pisma chińskiego nadal pozwala odczytać starożytne teksty. W języku współczesnym ponad 95% objętości tekstów w codziennej prasie i popularnych książkach jest pisane przy użyciu 5-6 tysięcy najczęściej używanych znaków. Tyle wystarczy się nauczyć, żeby biegle czytać. Aby nie być uważanym za analfabetę, trzeba znać 2000 znaków[2]. Pismo obejmuje również własny system cyfr oraz pozwala na sinizację nazw obcych na zasadzie m.in. podobieństwa fonetycznego.

Poczynając od końca lat 50. XX w. w Chinach Ludowych ok. 50% znaków zostało uproszczonych, co miało ułatwić ich naukę i przyczynić się do likwidacji analfabetyzmu. Uproszczone pismo chińskie przerwało jednak ewolucyjną ciągłość wielu znaków. Dobrze wykształceni ludzie nadal uczą się pisma tradycyjnego, które mimo reformy pełni w ChRL funkcję reprezentacyjną i jest używane na wizytówkach, szyldach, w malarstwie i kaligrafii.

Ze względu na wielki szacunek, jakim otaczano w cesarskich Chinach zapisany papier i osoby posługujące się pismem, znaki pisma chińskiego na Zachodzie bywają – analogicznie do najstarszej formy pisma egipskiego – nazywane hieroglifami (święte znaki). We Francji jest używana nazwa „sinogramy” (sinogrammes – znaki chińskie).

Spis treści

Etymologia i rodzaje znaków


Pismo chińskie jest systemem złożonym, tzn. występują w nim znaki, które z reprezentowanym wyrazem łączy znaczenie (zasada semantyczna), wymowa (zasada fonetyczna), albo znaczenie i wymowa jednocześnie. Relacje te opisał już na początku II w. n.e. Xu Shen, autor słownika etymologicznego Shuowen Jiezi wydanego w 121 r. Wyróżnił on sześć kategorii znaków: piktogramy, ideogramy, znaki złożone, piktofonogramy, pomyłki i zapożyczenia fonetyczne (patrz niżej).

Chociaż piktogramy i ideogramy są uważane za pierwsze chronologicznie, stanowią one dziś nie więcej niż 5% znaków. Przeszło 95% znaków to złożenia czysto semantyczne bądź semantyczno-fonetyczne. Określanie pisma chińskiego jako wyłącznie ideograficznego to częsty błąd, pojawiający się w wielu opracowaniach encyklopedycznych, wynikający z niewielkiej wiedzy redaktorów zachodnich nt. pisma chińskiego.

Podział Xu Shena obowiązuje do dziś, aczkolwiek można go uzupełnić. Wyróżnia się następujące rodzaje znaków:

„kobieta i dziecko” 好 dobry, dobrze;
„kobieta pod dachem” 安 spokój, cisza, pokój;
„słońce i księżyc” 明 jasny, dynastia Ming;
„świnia pod dachem” 家 dom, rodzina;
„pole i serce” 思 myśl, myśleć;
„krowa pod dachem” 牢 zagroda, więzienie;
„deszcz i pole” 雷 błyskawica;
„pole i siła” 男 mężczyzna;
„strzała, dzida i butelka” 醫 medycyna.

Słowniki i uporządkowanie znaków


Ze względu na to, że liczba znaków jest teoretycznie nieograniczona, a różne słowniki zawierają od kilku do kilkudziesięciu tysięcy znaków, w piśmie chińskim – w przeciwieństwie do alfabetów – nie istnieje jedna metoda uszeregowania znaków. Współczesne słowniki chińskiego pisma są porządkowane najczęściej według zasady fonetycznej i zawierają skorowidze odwołujące się do innych zasad.

Można wyróżnić następujące metody porządkowania znaków:

Ortografia


Ortografia pisma chińskiego obejmuje kształt oraz kolejność stawianych kresek, których wyróżnia się obecnie 12 rodzajów – od kropki do połączenia kreski poziomej i pionowej. Prawidłowo wykreślony znak powinien dać się wpisać w kwadrat. Chociaż niektóre rodzaje kresek mają kształt łuku, w piśmie chińskim – w przeciwieństwie do japońskiego czy koreańskiego – na ogół nie występują kształty okrągłe. Wyjątkiem mogą być ozdobne czcionki oraz pismo trawiaste.

W ostatniej, historycznej odmianie chińskiej pisma, tzw. wzorcowej, do studiowania zasad ortograficznych służył znak „Yong”. Wyróżniano wówczas osiem podstawowych kresek (patrz: pismo wzorcowe).

Zasady kreślenia znaków są następujące:

Przestrzeganie tych zasad (nie są one bezwzględne) pozwala na stosunkowo łatwe napisanie poprawnie wyglądających znaków. Ich złamanie może mieć poważne konsekwencje m.in. dla:

Interpunkcja i kierunek pisania


Do początków XX wieku nie używano znaków interpunkcyjnych, jednak sporadycznie już od wczesnej starożytności pojawiały się różne znaki oddzielające jednostki syntaktyczne. Od czasów dynastii Han uczeni opracowujący pisane już wówczas trudno zrozumiałym językiem teksty przedhanowskie stosowali niekiedy znaki interpunkcyjne, od których wywodzą się dzisiejsza chińska kropka (。) i przecinek używany przy wyliczeniach (、).

W dzisiejszym chińskim stosuje się znaki interpunkcyjne takie jak przecinek (,), kropka (。), kreska (-), znak zapytania (?), wykrzyknik (!) itd. Przy wyliczeniach stosuje się odrębny rodzaj przecinka (、). Nadal jednak nie stosuje się odstępów między wyrazami, dlatego prawidłowy podział tekstu w czasie czytania nastręcza wiele problemów osobom uczącym się chińskiego, bo współczesne wyrazy mogą się składać z dwu, trzech i więcej sylab (a więc i znaków).

Istnieją trzy sposoby grupowania znaków:

Wymowa znaków


Wiele chińskich znaków nie odzwierciedla związku między reprezentowanym pojęciem a odpowiadającym mu słowem języka mówionego, dlatego wymowa rzadziej używanych znaków stanowi problem. W znakach piktofonetycznych związek ten mógł osłabnąć ze względu na ewolucję języka, toteż Chińczycy od dawna wymyślali różne metody notowania brzmienia znaków w słownikach:

Te metody długo wystarczały Chińczykom. W Japonii, gdzie przyjęto pismo chińskie do diametralnie odmiennego języka, do notowania wymowy znaków tworzono pomocnicze systemy pisma (patrz: man’yōgana), z których wyewoluowały dzisiejsze kana. W XX wieku stworzono w Chinach za przykładem Japończyków pomocniczy alfabet bopomofo. Dziś jest on jednak używany tylko na Tajwanie.

Pojawienie się Europejczyków i wynalazek alfabetu łacińskiego dostarczyły nowej metody notowania brzmienia znaków. W XX wieku największą popularność zdobyła brytyjska transkrypcja Wade’a-Gilesa, którą pod koniec lat 70. zaczęła wypierać chińska hanyu pinyin. Dziś pinyin jest stosowany m.in. w książkach dla dzieci. Dzięki niemu mali Chińczycy uczą się wymowy nowych znaków i oswajają z alfabetem łacińskim.

Kaligrafia


Chińczycy zawsze przykładali wielką wagę do eleganckiego wyglądu pisma. Kaligrafia jest w Chinach traktowana na równi z innymi dziedzinami sztuki, a dzieła kaligraficzne cieszą się poważaniem i zainteresowaniem kolekcjonerów. Granice między kaligrafią, poezją i malarstwem często się zacierają. Bardzo popularna w chińskiej sztuce forma to wykaligrafowany wiersz na obrazie łączącym się z jego treścią. Razem z pismem przejęto z Chin zamiłowanie do kaligrafii także w Korei, Japonii i Wietnamie, gdzie wypracowano własne szkoły kaligraficzne.

Wyrazistość i elegancja znaków to niezmienne zasady kaligrafii. Zmieniały się natomiast techniki pisarskie.

W czasach dynastii Tang umiejętność kaligrafowania była kryterium przyjęcia do służby urzędniczej.

Kaligrafowanie

O tym, że kaligrafię należy traktować jako dziedzinę twórczości artystycznej, zaświadczają wskazówki, które zawarł w swoim dziele Cai Yong (II w. n.e.):

Przed przystąpieniem do pisania należy przegnać z głowy wszelkie smutne myśli. Trzeba być w dobrym nastroju i czuć się swobodnym. Przed zaczęciem pisania należy przez pewien czas oddać się rozmyślaniom. Gdy umysł jest czymś zajęty, nie można dobrze pisać, nawet posługując się najlepszymi pędzelkami. Gdy umysł jest wypoczęty, ruch pędzelka jest swobodny i w ten sposób uzyskuje się wspaniałe znaki.

Gdy się pisze, trzeba, by każdy znak miał swój odrębny wygląd. Inaczej mówiąc, wygląd nakreślonego znaku winien pozwolić na poznanie uczuć, jakie on zawiera, myśli radosnych lub smutnych, które wzbudza. Czasem znak winien być jak ptak, który odlatuje. Czasem jak miecze krzyżujące się jak strzała w locie. Czasem jak burze grzmiące, jak groźnie pomrukujące wulkany, innym zaś razem jak przepływające chmury lub jak błyszczące gwiazdy. Wreszcie każdy ze znaków winien odzwierciedlać właściwą osobowość jakiegoś istnienia lub przedmiotu. Oto co można nazwać kaligrafią.

[...] Aby znaki były dobre, muszą one być naturalne. Kiedy chce się nakreślić linię pionową, trzeba rozpocząć od skierowania pędzelka lekko ku górze, a następnie pociągnąć kreskę ku dołowi. Gdy już dojdzie się do końca linii, trzeba znów trochę skierować pędzelek ku górze. Wedle tej zasady należy kreślić każdą linię. W ten sposób znaki zyskają siłę i wigor. Aby tak móc pisać, włosie pędzelka musi być niezwykle giętkie.

Cytat za: Mieczysław J. Künstler, Pismo Chińskie, PIW, Warszawa 1970, s. 148–150

Style kaligrafii

Wyróżnia się kilka klasycznych stylów kaligrafii, przy czym zasadniczo różnice między nimi sprowadzają się do kształtu linii (kanciaste/krągłe, grube/cienkie) oraz stopnia abstrakcyjności znaku. Ten ostatni wyraża się zwykle przez prędkość pisania (efekt „zamaszystości”) i tendencję do pisania kształtów składających się z wielu kresek jednym pociągnięciem instrumentu piszącego. W skrajnych przypadkach piszący może jednym pociągnięciem napisać kształt zawierający nominalnie kilkanaście kresek.

Najsłynniejsze dzieło kaligraficzne

Za najsłynniejsze chińskie dzieło kaligraficzne uchodzi Rękopis z Altany Orchidei stworzony przez Wang Xizhi w 353 r. Wiąże się z nim legenda z czasów dynastii Tang, kiedy w Chinach zapanowała moda na kolekcjonowanie antyków. Cesarz Taizong usłyszał, że ów rękopis posiada mnich Biancai, który twierdził jednak, że dzieło zaginęło w czasie wojen. Wysłany przez władcę uczony konfucjański Xiao Yi podstępem skłonił mnicha do pokazania Rękopisu, a następnie go ukradł, za co otrzymał awans w hierarchii urzędniczej. Mnich w ramach rekompensaty dostał dary i posiadłości. Cesarz Taizong nakazał wyrycie licznych kopii dzieła w kamieniu, a sam – według legendy – zabrał oryginał do grobu.

Współczesne odmiany pisma chińskiego


Ważniejsze współcześnie używane odmiany to:

Ewolucja i historyczne odmiany pisma chińskiego


Według legendy pismo wynalazł Cangjie, urzędnik na dworze Żółtego cesarza. Według innej wersji pismo wynalazł Fuxi. W rzeczywistości proces jego powstawania mógł się już zacząć nawet 8 tys. lat temu.

Chronologia ewolucji pisma chińskiego

Uwaga: Pismo kancelaryjne kończy ewolucję pisma chińskiego jako systemu znaków (aż do uproszczenia w latach 1950.); poniższe kategorie to zasadniczo style kaligraficzne:

Tabela 1. Ewolucja pisma chińskiego na przykładzie piktogramu koń
Napisy na kościach wróżebnych Napisy na brązach Pismo wielkopieczęciowe Pismo małopieczęciowe Pismo wzorcowe i tradycyjne Pismo uproszczone

Historyczne rodzaje pisma oparte na piśmie chińskim

Pismo a języki chińskie


W przeszłości pismo chińskie używane było do zapisu następujących języków:

Dyglosja i znaki regionalne

Pismo chińskie służy do zapisywania dziesiątków różnorodnych współczesnych chińskich języków. Jednak zapis większości z nich stosowany jest niemal wyłącznie w publikacjach językoznawczych, a ich użytkownicy korzystają w formie pisanej z opartego na języku ogólnonarodowym języka literackiego, który często bardzo się różni od potocznego języka używanego na co dzień. Taka dwujęzyczność jest określana jako dyglosja. Ze względu na brak publikacji i tendencję użytkowników do uznawania języka literackiego za właściwą formę pisaną ich języków, niektórzy językoznawcy odmawiają im odrębności i uznają je za dialekty, tymczasem różnice między nimi można przyrównać do tych, które występują między językami słowiańskimi[potrzebny przypis]. Mimo prowadzonej od pół wieku nauki w szkołach, w języku ogólnonarodowym mówi mniej, niż 60% społeczeństwa[3].

W piśmie chińskim specyficzne regionalizmy z dialektów/języków zapisuje się czasem odrębnymi znakami, które przy zapisie języka ogólnonarodowego nie są używane. Aż kilkaset takich znaków używa się przy zapisie języka kantońskiego, który jest najczęściej używanym na piśmie chińskim językiem innym niż język literacki, przede wszystkim w Hongkongu. Dla użytkownika ogólnonarodowego języka chińskiego tekst kantoński może być w wielu miejscach niezrozumiały. Z tego też powodu powstała odrębna Kantońska Wikipedia.

Znaki a pismo alfabetyczne

Niektóre dialekty/języki mają również zlatynizowaną formę zapisu. Najlepszym przykładem jest tu język minnański, który doczekał się również swojej wersji Wikipedii.

Hanyu pinyin, latynizacja języka ogólnonarodowego, pełni jednak tylko funkcje pomocnicze w słownikach, podręcznikach dla dzieci i cudzoziemców, oraz przy romanizacji chińskich nazw i nazwisk. Dzieje się tak dlatego, że w języku ogólnonarodowym występuje dużo więcej homofonów, niż w przypadku minnańskiego, bo w toku ewolucji języki mandaryńskie utraciły większość spółgłosek w wygłosie. Z tej też przyczyny, tekst w pinyinie jest zbyt wieloznaczny, a Chiny raczej nie porzucą swojego skomplikowanego systemu pisma, co kilkakrotnie planowano, żeby zmniejszyć stopień analfabetyzmu. Jako dowód na problematyczność latynizacji języka chińskiego jest przytaczany wiersz O Shi Shi, który jadał lwy.

Historyczna, psychologiczna i społeczna rola pisma


Pismo a druk


Pierwsze masowe odbitki tekstów wykonywano w Chinach już od VIII wieku z kamiennych tablic techniką estampażu. Po wynalezieniu druku ok. VII w. n.e. zaczęto drukować teksty z matryc drzeworytniczych. Zapotrzebowanie, szczególnie na teksty religijne (w tym – zaklęcia), było ogromne. Wysiłek wykonywania matryc się opłacał, bo niektóre publikacje już w VIII i IX wieku osiągały nakład setek tysięcy, a nawet miliona egzemplarzy[5].

W latach 1041–1048 kowal nazwiskiem Bi Sheng wynalazł ruchomą czcionkę, którą wypalał z gliny. Na początku XIV wieku urzędnik z epoki Yuan, Wang Zhen, użył jako pierwszy czcionki drewnianej (do druku swego Traktatu o rolnictwie). Razem z czcionkami z nowego materiału Wang wymyślił system ich sortowania i klasyfikowania[6]. Niedługo później zaczęto używać czcionek z brązu. Metalowe ruchome czcionki osiągnęły najwyższy rozkwit na początku XV wieku w Korei.

Uważa się, że ruchoma czcionka nie wywołała w Chinach takiej rewolucji jak w Europie, bo ze względu na liczbę znaków korzystanie z niej było niewiele mniej pracochłonne, niż przygotowanie litej matrycy z całą stroną tekstu[7]. Spekuluje się, że do Europy wynalazek trafił zapewne za pośrednictwem Mongołów, lub poprzez Bliski Wschód; np. w Persji pod koniec XIII wieku drukowano chińską metodą papierowe pieniądze[8]. W połowie XV wieku druk ruchomą czcionką wynalazł niezależnie od wcześniejszych chińskich pomysłów Johannes Gutenberg (patrz: Historia druku).

Zobacz też


Wikipedia w językach chińskich


Przypisy


  1. Wyjątkiem mogą być m.in. słowa w dialekcie pekińskim, w którym występuje tzw. rotyczność, polegająca na dodaniu do wygłosu głoski -r zapisywanej znakiem „儿”; słowo „drzwi” 门 (mén) ma wówczas postać 门儿 (mér), a zatem jest dwuznakowe i jednosylabowe.
  2. definicja analfabetyzmu w warunkach chińskich .
  3. statystyka populacji osób mówiących różnymi językami/dialektami chińskimi .
  4. prywatna strona prof. Richarda Lynna, badacza IQ .
  5. Temple 1994 ↓, s. 111–112.
  6. Temple 1994 ↓, s. 114–115.
  7. Temple 1994 ↓, s. 114.
  8. Temple 1994 ↓, s. 115.

Bibliografia


Linki zewnętrzne










Kategorie: Język chiński | Pismo chińskie








Informacje na dzień: 27.05.2020 09:01:48 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-by-sa-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.