Orzysz


Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia hasła Orzysz.
Orzysz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej

Centrum handlowe, ul. Rynek
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat piski
Gmina Orzysz
Prawa miejskie 1725
Burmistrz Zbigniew Włodkowski
Powierzchnia 8,17 km²
Wysokość 126 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

5615[1][2]
687,3 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 12-250
Tablice rejestracyjne NPI
TERC (TERYT) 2816024
SIMC 0977806
Urząd miejski
ul. Rynek 3
12-250 Orzysz
Strona internetowa
BIP

Orzysz (niem. Arys[3], prus. Aris) – miasto w Polsce, położone w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, nad rzeką Orzyszą, między jeziorami Sajno i Orzysz. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orzysz. W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do województwa suwalskiego. Orzysz leży na Mazurach[4], na obszarze historycznej Jaćwieży[5].

Według danych z 1 stycznia 2018 Orzysz liczył 5615 mieszkańców[1].

Spis treści

Nazwa


12 listopada 1946 nadano miejscowości polską nazwę Orzysz[3]; jest to spolszczona nazwa łacińska.

Historia


Zalążkiem osadnictwa był prawdopodobnie zajazd przy drodze łączącej Ełk z Warmią[6]. Historia miejscowości rozwiniętej przy zajeździe sięga początków XV w., była to wieś czynszowa. Przywilej lokacyjny ustanowił Konrad von Erlichshausen – 2 marca 1443 nakazał ulokować nad jeziorem Aris osadę o nazwie Neudorf (pol. Nowa Wieś). Nazwa ta nie przyjmuje się. Na początku XVI w. w dokumentach krzyżackich występuje jako Aris, później Arys. Miejscowość rozbudowuje się wzdłuż szlaku handlowego, przyjmując formę ulicówki. W 1530 powstała kaplica, którą w 1565 zastąpiono kościołem z kamieni polnych. W XVI w. wieś otrzymała przywilej organizowania stałych targów i dorocznych jarmarków, towarzyszył temu początek rozwoju rzemiosła. Do 1657 stanowiła część Korony Królestwa Polskiego jako lenno, następnie część państwa brandenbursko-pruskiego, przekształconego w 1701 w Królestwo Prus. Do 1702 kazania odprawiano tu wyłącznie w języku polskim[7]. Prawa miejskie uzyskuje 1 marca 1725 z rąk króla Fryderyka Wilhelma I Pruskiego, a wkrótce staje się siedzibą sądu ziemskiego rozsądzającego sprawy bartne. Od 1753 stacjonują tu wojska. W 1826 wielki pożar strawił większą część zabudowy. W 1834 miejscowa parafia liczy 600 Polaków i 502 Niemców[8].

Od 1871 do 1945 miasto leżało w granicach Niemiec. W 1890 w okolicach miasta powstaje poligon wojskowy, znany jako poligon Orzysz. Od 1895 Orzysz posiada status miasta garnizonowego. Powstanie i rozbudowa poligonu oraz związane z tym inwestycje wojskowe (budowa dużych koszar) przyczyniają się do rozwoju handlu i usług a tym samym do rozwoju miasta. Sprzyja temu uruchomienie, na początku XX w., połączeń kolejowych – w 1908 z Piszem i Giżyckiem, w 1911 z Mrągowem i Ełkiem. W czasie I wojny światowej miasto okupowane przez Rosjan (listopad 1914 – luty 1915). W Orzyszu w 1940 umiera poeta mazurski Michał Kajka, mieszkający w pobliskiej miejscowości Ogródek (ok. 15 km od Orzysza). Na przełomie stycznia i lutego 1945 miasto i okolice były świadkami licznych zbrodni wojennych Armii Czerwonej: na szosie Odoje - Czarne zamordowanych zostało od 97 do 120 cywili, francuskich jeńców wojennych oraz żołnierzy niemieckich, przy drodze Orzysz - Wierzbiny rozstrzelano 32 uchodźców, a 1 lutego 1945 na drodze Orzysz-Drygały, nieopodal Bemowa Piskiego, około 50 osób, głównie dzieci i młodzieży, porwanych z wozów uciekinierów[9].

Częściowo zniszczone miasto po wojnie zostało włączone do Polski. W latach 1975–1998 należało administracyjnie do województwa suwalskiego.

Demografia


Według danych z 30 czerwca 2014 miasto liczyło 5797 mieszkańców[10].


Zabytki


Zabytki wpisane do rejestru zabytków[12]:

Garnizon Orzysz


Osobny artykuł: Garnizon Orzysz.

W Orzyszu wojsko stacjonuje od 1753 czasowo, a po rozpoczęciu budowy koszar i utworzeniu w 1895 garnizonu – na stałe. Stacjonowały tu jednostki wojskowe armii niemieckiej a po 1945 jednostki Wojska Polskiego.

W ostatnich latach stacjonowały tu m.in.:

Obecnie stacjonują tu:

Transport


Orzysz leży na przecięciu dróg krajowych:

Miasto nie posiada obwodnicy, ruch tranzytowy odbywa się głównymi ulicami miasta. Planuje się budowę obwodnicy miasta w ciągu drogi krajowej nr 16 (S16).

Orzysz położony jest przy linii kolejowej Olsztyn – Ełk. Znajduje się tu stacja kolejowa Orzysz. Od września 2009 ruch pasażerski na tej linii jest zawieszony. Zmodernizowana, zarówno linia jak i infrastruktura kolejowa (rampy), służy obecnie głównie potrzebom wojska (ćwiczenia wojsk na pobliskim poligonie).

Przewozy autobusowe (lokalne) zapewniają przedsiębiorstwa PKS Pisz oraz Przewozy Pasażerskie Arkadiusz Gietek. Kursy autobusowe dalekobieżne realizują inne oddziały PKS. Orzysz posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Olsztynem, Ełkiem, Giżyckiem, Piszem, Węgorzewem, Łomżą, Białymstokiem, Warszawą i Lublinem (w sezonie letnim – z Hrubieszowem i Chełmem).

Sport


W mieście działa klub piłkarski Śniardwy Orzysz.

Wspólnoty wyznaniowe


Na terenie Orzysza działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Współpraca międzynarodowa


Miasta i gminy partnerskie:

Linki zewnętrzne


Przypisy


  1. a b Orzysz w liczbach , [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. a b Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262 ).
  4. Powstanie kościuszkowskie 1794. Dzieje militarne, t. II, red. Tadeusz Rawski. Agencja Wydawnicza „Egros”, Warszawa 1996, s. 516. ​ISBN 83-86268-46-8
  5. Stanisław Zajączkowski: Problem Jaćwieży w historiografii, w: „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu. Kwartalnik poświęcony historii Wielkiego Pomorza”, t. XIX. Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1953, s. 31. ISSN 0209-2158
  6. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 303-304
  7. [1]
  8. Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 164-165
  9. Mark Sołonin: Nic dobrego na wojnie. Poznań: Rebis, 2011, s. 242-243. ISBN 978-83-7510-714-2.
  10. GUS-Główny Urząd Statystyczny . stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-27].
  11. Orzysz w liczbach , [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  12. Rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, stan na 31 grudnia 2013 roku.
  13. Karta zabytku – kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej
  14. Karta zabytku – kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
  15. Karta zabytku – cmentarz wojskowy oraz wojenny z okresu I wojny światowej
  16. a b [OSR] I wojna światowa (1914-18r.) : Orzysz
  17. Karta zabytku – cmentarz ewangelicki
  18. Karta zabytku – dom, ul. Ełcka 22
  19. Karta zabytku – dom, ul. Ełcka 25
  20. Karta zabytku – dom, ul. Ełcka 27
  21. Karta zabytku – dom, ul. Wojska Polskiego 64
  22. Sala Królestwa Świadków Jehowy
  23. Dane według wyszukiwarki zborów , na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-19].
  24. Strona internetowa Urzędu Miasta i Gminy Orzysz
  25. Strona internetowa Urzędu Miasta i Gminy Orzysz
  26. Strona internetowa Urzędu Miasta i Gminy Orzysz
  27. Strona internetowa Urzędu Miasta i Gminy Orzysz

Bibliografia











Kategorie: Orzysz | Miasta w Polsce lokowane w XVIII wieku | Miasta w województwie warmińsko-mazurskim




Informacje na dzień: 09.05.2021 08:39:54 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-BY-SA-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.