Język ukraiński


українська мова
Obszar Ukraina, Rosja, USA, Kanada, Polska i inne
Liczba mówiących 41–45 mln[1]
Pismo/alfabet alfabet ukraiński (rzadziej łacinka ukraińska)
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Ukraina, Naddniestrze (Mołdawia)
Organ regulujący Narodowa Akademia Nauk Ukrainy
UNESCO 1 bezpieczny
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1 uk
Kod ISO 639-2 ukr
Kod ISO 639-3 ukr
IETF uk
Glottolog ukra1253
Ethnologue ukr
GOST 7.75–97 укр 720
WALS ukr
SIL UKR
Występowanie

     Dialekty północne

     Dialekty południowo-wschodnie

     Dialekty południowo-zachodnie

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku ukraińskim
Słownik języka ukraińskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język ukraiński (ukr. українська мова, ukrajinśka mowa) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim 41–45 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego. Używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna postać ortografii wypracowana została zasadniczo na początku XX wieku.

Język ukraiński dzieli się na trzy zespoły dialektów:

Dialekty rusińskie traktowane są przez wielu użytkowników oraz niektórych językoznawców jako odrębny język.

Spis treści

Historia


Najdawniejsze ślady języka ukraińskiego pojawiają się już w XII–XIII wieku w tekstach rusko-cerkiewno-słowiańskich, pisanych w zachodniej części południowej Rusi na obszarze halicko-wołyńskim. Na przełomie XIII–XIV w. podstawowe cechy fonetyki ukraińskiej były już ukształtowane.

Współczesny język literacki powstał na przełomie XVIII i XIX w. Prawdziwy przełom nastąpił wraz z publikacją Eneidy Iwana Kotlarewskiego w 1798 r. Wprowadził on do literatury ukraińskiej czysty język ludowy swego macierzystego dialektu połtawskiego. Duży wpływ na stabilizację nowego języka literackiego wywarł również jego dramat Natałka Połtawka. Duży udział w tym procesie miała również twórczość wybitnego poety ukraińskiego, Tarasa Szewczenki, który oparł swój język na macierzystym dialekcie Kijowszczyzny. Wielki poeta uwzględnił też inne dialekty, a nawet stare elementy języka pisanego wraz z cerkwizmami. Tak więc ukraiński język literacki oparł się na dialekcie połtawsko-kijowskim, który już w XVII w. stał się jednym z najważniejszych dialektów ukraińskich, a jego cechy rozszerzyły się na pozostałe dialekty.

Slawista Josef Dobrovský uznał w swoich pracach, że język ukraiński nie jest językiem samodzielnym, i zaliczył go wraz z białoruskim do rosyjskiej grupy językowej. Wywołało to sprzeciw uczonych ukraińskich, m.in. Iwana Mohylnyckiego, którzy opierając się na tezie Jerneja Kopitara z 1816 dowodzili samodzielności języka ukraińskiego i jego odrębności od polskiego czy rosyjskiego, przyjmując również jego tezę, że język literacki powinien rozwijać się na bazie języka ludowego. Pogląd o samodzielności języka ukraińskiego ugruntował ostatecznie Pavel Jozef Šafárik w 1842 w swojej pracy „Slovanský národopis”.

W latach 50. XIX wieku ukraiński ruch narodowy znajdował się pod patronatem hierarchii unickiej, która pragnęła przeciwstawić się ekspansji języka polskiego. Nie mogąc przeciwstawić mu języka ludowego, którego nie uważano za dostatecznie wyrobiony, wybrano język staro-cerkiewno-słowiański. Jednak próby te skończyły się fiaskiem. Dlatego też część tzw. starorusinów zaczęła optować za wprowadzeniem języka rosyjskiego jako języka wspólnego, „różnie tylko przez Wielkorusów i Małorusów wymawianego”. Jego najbardziej znanym orędownikiem był publicysta Bohdan Didycki, który posługiwał się mieszanką rosyjskiego i ukraińskiego z dodatkiem słów polskich i niemieckich, nazywaną przez przeciwników jazyczije (pol. języczysko = żargon). W cerkwi ugrupowanie to starało się usuwać z liturgii wszystkie naleciałości łacińskie. Opór ten dodatkowo spowodowały usiłowania namiestnika Agenora Gołuchowskiego w latach 18491859 wprowadzenia do języka ukraińskiego alfabetu łacińskiego (wojna ortograficzna). Dopiero interwencja rządu w Wiedniu zakończyła te spory – dekretem ministra dworu cesarskiego z 24 marca 1861 r. zagwarantowano Rusinom w Galicji i na Bukowinie swobodę rozwoju ich mowy i literatury tak, jak sami uznają za odpowiednie[2].

30 maja 1876 car Aleksander II Romanow podczas pobytu w Bad Ems wydał akt prawny, tzw. Ukaz emski, zabraniający drukowania książek w języku ukraińskim, a także używania nazwy „Ukraina”.

Procesy historyczne

Język ukraiński wywodzi się z języka prasłowiańskiego. Należy do grupy wschodniej, ponieważ:

Procesy odróżniające ukraiński od innych języków wschodniosłowiańskich:

Cyrylica ukraińska


Źródło: Encyklopedia PWN[3]
Litera Transliteracja Łatynka Transkrypcja
А а A a A a a
Б б B b B b b
В в V v V v w
Г г H h H h (g)h
Ґ ґ G g G g g
Д д D d D d d
Е е E e E e e
Є є Ye ye Je je / ie / e je, ie, e
Ж ж Zh zh Ž ž ż
З з Z z Z z z
И и Y y Y y y
I i I i I i i
Ї ї Yi yi Ji ji ji, i
Й й Y y J j j
К к K k K k k
Л л L l Ł ł / L l l 1), 2), ł
М м M m M m m
Н н N n N n n
О о O o O o o
П п P p P p p
Р р R r R r r
С с S s S s s
Т т T t T t t
У у U u U u u
Ф ф F f F f f
Х х Kh kh Ch ch ch
Ц ц C c C c c
Ч ч Ch ch Č č cz
Ш ш Sh sh Š š sz
Щ щ Shch shch Šč šč szcz
Ь ь ' (ć, ń, ś, ź, ď, ť) ́ (znak zmiękczenia)1)
Ю ю Yu yu Ju ju / iu / u ju, iu, u
Я я Ya ya Ja ja / ia / e ja, ia, a
pomija się

1) Transkrypcja niektórych liter w połączeniu ze znakiem zmiękczenia:
жь – ź, ль – l, шь – ś, чь – ć

2) Odpowiednio:

Apostrof pisze się przed я, ю, є, ї[4]:

Apostrofu nie pisze się przed йо: Воробйов.

Pokrewieństwo i zapożyczenia


Język ukraiński ze względów geograficznych i historycznych wykazuje naturalne podobieństwo do innych języków wschodniosłowiańskich: większe — do białoruskiego i mniejsze — rosyjskiego.

Słownictwo ukraińskie wykazuje duży i stary wpływ języka polskiego. Najstarsza warstwa zapożyczeń pochodzi z okresu przed unią lubelską i dotyczy terminologii administracyjnej i technicznej — przy czym w niewielkiej liczbie były to wyrazy czysto polskie, a głównie zapożyczenia z czeskiego, niemieckiego i łaciny. Dopiero w drugim okresie (1570–1720) rzeczywiste polonizmy przenikają w dużej ilości do wszystkich dziedzin języka literackiego i potocznego. Trzeci okres dużych wpływów polskich, zasadniczo ograniczony do Galicji, to wiek XIX i początek XX w., zwłaszcza okres polskiej dominacji politycznej po uzyskaniu autonomii w roku 1861.

W pierwszym i trzecim okresie silny był jednocześnie wpływ języka niemieckiego. Za pośrednictwem języka czeskiego i polskiego lub bezpośrednio do ukraińskiego trafiły wówczas takie słowa, jak дах ‛dach’ (niem. Dach), ратуша ‛ratusz’ (niem. Rathaus), зрада ‛zdrada’ (czes. zrada, kalka niem. Verrat), друк ‛druk’ (niem. Druck), двірець ‛dworzec’ (kalka niem. [Bahn]hof). Na wschodzie w XIX i XX w. zapożyczenia trafiały również poprzez rosyjski (Rosja była wówczas pod silnym wpływem kultury niemieckiej), np. рюкзак ‛plecak’ (niem. Rucksack) wobec zachodniego наплiчник (z pol.), a ze wschodu poszerzyły się stopniowo na całą Ukrainę.

Podobieństwa z językiem czeskim mają trojaką genezę. Po pierwsze, są to słowa zapożyczone poprzez polski, np. пан ‛pan’ (czes. pán), костел ‛kościół’ (czes. kostel). Po drugie, wspólne rysy słownikowe i gramatyczne wynikające z częściowego oparcia obu odrodzonych w XIX w. języków literackich na języku cerkiewnosłowiańskim, np. закон ‛prawo’ (czes. zákon). Po trzecie, terminologia utworzona w podobny sposób w czasach austro-węgierskich, np. літак ‛samolot’ (czes. letadlo). Niekiedy występują też podobieństwa gramatyczno-frazeologiczne, np. konstrukcja мав би дати ‛powinien dać’ (czes. měl by dát) czy archaiczna forma celownika na -y: по-чеськи ‛po czesku’ (słow. po česky).

Poprzez niemiecki, czeski i polski trafiały też do ukraińskiego zapożyczenia z łaciny, np. каплиця ‛kaplica’ (z łac. capella).

Dzięki zapożyczeniom ze wszystkich tych źródeł język ukraiński w warstwie słownikowej jest stosunkowo bliski językom zachodniosłowiańskim.

Z epoki kozackiej i ożywionych kontaktów z Chanatem Krymskim pochodzą zapożyczenia z języka tureckiego, jak np. майдан ‛plac’ (tur. meydan). Niektóre z nich zostały zapożyczone dalej do języka polskiego, np. базар ‛targ, bazar’ (tur. pazar).

Po ugodzie perejasławskiej w 1654 r. w języku ukraińskim, szczególnie na wschodzie, pojawiają się wpływy języka rosyjskiego. Rzeczywiste zapożyczenia z nowożytnego języka należy jednak odróżnić od naturalnych cech wspólnych pochodzących z czasów staroruskich. Zapożyczenia te widoczne są przede wszystkim w słownictwie związanym z administracją i postępem cywilizacyjnym. Podział ziem ukraińskich między Rosję i Austro-Węgry spowodował wówczas rozejście się dialektów zachodnich i wschodnich, co widać w takich słowach jak zach. потяг ‛pociąg’ (kalka niem. Zug i czes. vlak) i wsch. поїзд (z ros. поезд), zach. двірець (z niem. przez pol.) i wsch. вокзал (z ros.), zach. заля (niem. Saal przez pol. sala) i wsch. зал (przez ros.) Największa jednak liczba pożyczek rosyjskich pochodzi z czasów ZSRR i związana jest z planową rusyfikacją. Wiele z tych form uchodzi za formę zanieczyszczenia i nie notuje się ich w słownikach, jakkolwiek posługuje się nimi znaczna część użytkowników ukraińszczyzny. Są to np. takie słowa jak віддихати ‛odpoczywać’ (ros. отдыхать, normatywnie: відпочивати), мусор ‛śmieci’ (сміття), машина ‛samochód’ (авто). Do kalk gramatyczno-frazeologicznych należy np. używanie konstrukcji по + celownik. Typowy przykład to powszechny zwrot по заказу (за замовленням lub на замовлення ‛na zamówienie’), który wykazuje aż trzy elementy stanowiące wpływ języka rosyjskiego:

W XIX i XX w. przez rosyjski napłynęło do ukraińskiego wiele zapożyczeń z francuskiego, np. форс-мажор ‛siła wyższa’ (z fr. force majeure).

Stosunkowo niewielkie jest pokrewieństwo ukraińskiego z językami południowosłowiańskimi. Jest ono jednak wyraźnie większe niż w przypadku wszystkich innych języków Słowiańszczyzny północnej. Można tu wskazać unikalne podobieństwa:

Fonetyka


Fonetyka języka ukraińskiego znacząco różni się zarówno od polskiej, jak i rosyjskiej.

Spółgłoski

System spółgłoskowy najbliższy jest słowackiemu z pewnymi cechami wspólnymi z polskim lub czeskim, jest on natomiast dość odległy od rosyjskiego. Jego cechy charakterystyczne to:

Samogłoski

System samogłoskowy jest bardziej zbliżony do polskiego, jednak niektóre cechy są wspólne z językiem czeskim lub rosyjskim. Do najważniejszych cech można zaliczyć:

Akcent

W języku ukraińskim występuje akcent swobodny. Zasadniczo można wyróżnić:

W porównaniu z innymi językami słowiańskimi z akcentem swobodnym (rosyjskim, serbsko-chorwackim) akcent ukraiński wykazuje dużą stałość morfologiczną, tzn. rzadko zmienia się w różnych formach tego samego wyrazu oraz w różnych wyrazach z tej samej rodziny. Zmiany akcentu są zwykle przewidywalne i odbywają się najczęściej według jednego z następujących schematów:

Należy zwrócić uwagę, że akcent w analogicznych słowach ukraińskich i rosyjskich dość często różni się lub wykazuje inny typ zmienności.

Gramatyka


W języku ukraińskim występują 4 czasy:

Wszystkie czasowniki mają dwa aspekty — dokonany (доконаний) і niedokonany (недоконаний).

Czas zaprzeszły we współczesnym języku ukraińskim, podobnie jak w polszczyźnie, jest w zasadzie nieużywany. Obecnie jego użycie uchodzi za archaiczne. W języku potocznym nie jest używany praktycznie wcale; pojawić się może jedynie w stylu literackim.

Przykładowe frazy



Zobacz też


Zobacz hasło Kategoria:Gramatyka języka ukraińskiegoWikisłowniku

Przypisy


  1. «Ethnologue», 13 видання . (ang.)
  2. Dariusz Maciak — „Próba porozumienia polsko-ukraińskiego w Galicji w latach 1888–1895”, Warszawa 2006, ​ISBN 978-83-235-0276-0​, s. 227
  3. Transliteracja i transkrypcja współczesnego alfabetu ukraińskiego . PWN – Zasady pisowni i interpunkcji. [dostęp 2011-04-24].
  4. Український Правопис 2007 (ukr.). [dostęp 2011-04-24].

Bibliografia











Kategorie: Język ukraiński | Języki Polski | Języki Rosji | Języki Ukrainy | Języki Stanów Zjednoczonych | Języki Kanady | Języki Naddniestrza




Informacje na dzień: 24.09.2021 10:36:17 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-BY-SA-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.