Język rosyjski


Nie mylić z: językiem ruskim.
русский язык
Obszar Europa Wschodnia i Azja Północna
Liczba mówiących 160 milionów (jako język ojczysty)[1], uczących się 104 miliony [2], łącznie około 260 milionów
Pismo/alfabet alfabet rosyjski
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy  Rosja

 Białoruś
 Kazachstan
 Kirgistan
 ONZ
Euroazjatycka Unia Gospodarcza


Pozostałe miejsca:

Gagauzja, Mołdawia (język urzędowy regionu autonomicznego, obok gagauskiego i mołdawskiego)
Naddniestrze, Mołdawia (język urzędowy państwa nieuznawanego, będącego według prawa międzynarodowego regionem autonomicznym w składzie Mołdawii, obok mołdawskiego (rumuńskiego) oraz ukraińskiego)
Abchazja, Gruzja (język urzędowy państwa częściowo uznawanego, będącego według prawa międzynarodowego republiką autonomiczną w składzie Gruzji, obok abchaskiego)
Osetia Południowa, Gruzja (język urzędowy państwa częściowo uznawanego, będącego według prawa międzynarodowego integralną częścią Gruzji (obejmującego swoim obszarem głównie Wewnętrzną Kartlie), obok osetyjskiego)
Krym, Rosja/Ukraina (język urzędowy terytorium będącego według prawa międzynarodowego republiką autonomiczną w składzie Ukrainy, jednostronnie wcielone do Rosji jako Republika Krymu, obok ukraińskiego i krymskotatarskiego)
Sewastopol, Rosja/Ukraina (język urzędowy terytorium będącego według prawa międzynarodowego miastem wydzielonym w składzie Ukrainy, jednostronnie wcielone do Rosji jako miasto wydzielone, obok ukraińskiego)

Organ regulujący Instytut Języka Rosyjskiego
UNESCO 1 bezpieczny
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1 ru
Kod ISO 639-2 rus
Kod ISO 639-3 rus
IETF ru
Glottolog russ1263
Ethnologue rus
GOST 7.75–97 рус 570
WALS rus
SIL RUS
Występowanie
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku rosyjskim
Słownik języka rosyjskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język rosyjski (ros. русский язык, russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 160 mln ludzi, ogółem (według różnych źródeł) 260 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kirgistanie, Kazachstanie[3] i na Białorusi. Jest jednym z pięciu języków oficjalnych i jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką – graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.

W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam na znaczeniu ze względu na wyparcie go ze szkół przez języki Europy Zachodniej (m.in. angielski i niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja). Mimo to według badań Eurostatu jest to wciąż jeden z najpopularniejszych języków obcych znanych Polakom[4].

Język rosyjski używany jest również w krajach, w których nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.

Spis treści

Liczba mówiących


Język rosyjski jako język ojczysty jest rozpowszechniony wśród etnicznych Rosjan oraz licznych narodowości dawnego Związku Radzieckiego, które zaznały rusyfikacji lingwistycznej. Jako drugi język rosyjski stosowany jest też głównie na terytorium dawnego ZSRR oraz w licznych skupiskach emigrantów poza jego terytorium. W krajach dawnego RWPG język rosyjski był powszechnie nauczany w szkołach w latach 1950-1990, ale obecnie znajomość języka rosyjskiego w tych krajach zanika.

W Rosji (według spisu ludności) w 2010 roku było 137,5 mln osób mówiących po rosyjsku (92,2% ludności)[5].

Na Ukrainie (według spisu ludności) w 2001 roku dla 14,3 mln osób (29,6%) rosyjski był językiem ojczystym[6], a dla 17,2 mln osób stanowił drugi język[7], co daje łącznie 31,5 mln osób (65,3% ludności) mówiących po rosyjsku.

W Kazachstanie (według spisu ludności) w 2009 roku było 11,4 mln osób mówiących po rosyjsku (71,2% ludności)[8].

Na Białorusi (według spisu ludności) w 2009 roku dla 3,9 mln rosyjski był językiem ojczystym, 6,7 mln osób (70,5% ludności) posługiwała się rosyjskim w domu[9][10].

Ponadto kilka milionów osób posługujących się językiem rosyjskim mieszka w krajach bałtyckich, Mołdawii, krajach zakaukaskich, Kirgistanie i innych krajach Azji Środkowej.

Gramatyka


Alfabet


Osobny artykuł: Alfabet rosyjski.

Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczoną w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej nt. litery ё).

Litery
drukowane
Nazwa litery Polski
odpowiednik
etymologiczny
i w transkrypcji
Wymowa
(według polskiej fonetyki)
А а а a a
Б б бэ b be
В в вэ w we
Г г гэ g ge
Д д дэ d de
Е е йэ je, -ie* je
Ё ё йо jo, -io* jo
Ж ж жэ ż że
З з зэ z ze
И и и i* i
Й й и краткое j i kratkoje
К к ка k ka
Л л эль ł/l* el/eł
М м эм m em
Н н эн n en
О о о o o
П п пэ p pe
Р р эр r er
С с эс s es
Т т тэ t te
У у у u u
Ф ф эф f ef
Х х ха ch cha
Ц ц цэ c ce
Ч ч чe cz cie
Ш ш ша sz sza
Щ щ ща szcz śa
Ъ ъ твёрдый знак * twiordyj znak
Ы ы ы y y
Ь ь мя́гкий знак ´* miagkij znak
Э э э lub
э оборотное
e e lub
e oborotnoje
Ю ю йу ju, -iu* ju
Я я йа ja, -ia* ja

Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i (Ii), iżyca (Ѵѵ), fita (Ѳѳ), omega (Ѡѡ), zieło (Ѕѕ), ksi (Ѯѯ), psi (Ѱѱ), jusy (Ѧѧ, Ѩѩ, Ѫѫ, Ѭѭ) i jać (Ѣѣ).

Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.

Litera ъ w latach 20. i 30. była zastępowana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.

Znak akcentu rzadko jest stosowany w piśmie: w słownikach i niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Stosunkowo rzadkie są przykłady słów nieróżniących się pisownią, lecz posiadających różne znaczenie i akcent: słowo „временная” w zależności od akcentu znaczy „tymczasowa” („вре́менная”) lub „czasowa” („временна́я”); „самой красивой” będzie tłumaczone jako „samej pięknej” („само́й красивой”) lub „najpiękniejszej” („са́мой красивой”).

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski


Transkrypcja – sposób konwersji pisma – polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu[11].

Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski[11]
Litera rosyjska Uwagi Transkrypcja na alfabet polski Przykłady
zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim transkrypcja na alfabet polski
а a мама, Анна mama, Anna
б b бас, дуб bas, dub
в w вино, Вера, вы wino, Wiera, wy
г
g гитара, сдвиг gitara, sdwig
w niektórych wyrazach rosyjskich wymawia się jak „w” g ничего, его,

год

niczewo, jewo,

god

д d дар, под dar, pod
е
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь je ель, Елена, затишье jel, Jelena, zatiszje
po ж, л, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w nazwiskach obcego pochodzenia e шершень, цель szerszeń, cel
po wszystkich innych spółgłoskach ie белый, сено, весна biełyj, sieno, wiesna
ё
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь jo ёлка, ёрш, ёж jołka, jorsz, joż
po л, ж, ш, ч, щ o полёт, жёлтый, шёлк polot, żołtyj, szołk
po wszystkich innych spółgłoskach io орёл, Семён orioł, Siemion
ж ż жарко, пляж żarko, plaż
з z зуб, Зинаида zub, Zinaida
и
na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц) i лиса, чиж lisa, cziż
po ь ji воробьи, соловьи worobji, sołowji
po ж, ш, ц y шина, цитата szyna, cytata
й j рай, тайга raj, tajga
к k курица, Курск kurica, Kursk
л
przed е, ё, я, ю, и, ь l клякса, ключ klaksa, klucz
przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu ł ладья, плов, залп ładja, płow, załp
м m мимо, мама mimo, mama
н n нитка, нарзан nitka, narzan
о zarówno akcentowane „o”, które wymawia się jak „o”, tak i nieakcentowane, wymawiane jak „a” o молоко, она mołoko, ona
п p папа, пёс papa, pios
р r рак, лира rak, lira
с s сосуд, лес sosud, les
т t топот, тесто topot, tiesto
у u урна, куда urna, kuda
ф f филин, фанфары filin, fanfary
х ch худой, хитрый chudoj, chitryj
ц c цифра, цыган cyfra, cygan
ч cz час, речь czas, riecz
ш sz тушёнка, наотмашь, парашют tuszonka, naotmasz, parasziut
щ szcz роща, помощь roszcza, pomoszcz
ъ jest pomijany podczas transkrypcji подъём, объём podjom, objom
ы y быт, сытый byt, sytyj
ь
oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof ' ) ´ быть, тетрадь, тень byt´, tietrad´, tien´
pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską боль, мышь, ладья bol, mysz, ładja
э e эталон, эхо etałon, echo
ю
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь ju юг, пью, адъютант jug, pju, adjutant
po л u любовь, лютня lubow´, lutnia
po innych spółgłoskach iu сюда, тюльпан siuda, tiulpan
я
na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ ja январь, рьяный janwar´, rjanyj
po л a пуля, слякоть pula, slakot´
po innych spółgłoskach ia пряжа, пять priaża, piat´

Wymowa


Pewne cechy wymowy rosyjskiej nie są uwzględniane w transkrypcji:

Podstawowe allofony samogłosek
litery morfonemy fonemy Pod akcentem w nagłosie słowa
bez akcentu
W pierwszej sylabie przed akcentem W pozostałych nieakcentowanych sylabach
po twardej
spółgłosce
po miękkiej
spółgłosce
po podwójnych
twardych
spółgłoskach i /ц/
po
/ж/, /ш/
po miękkich
spółgłoskach
po twardych
spółgłoskach
po miękkich
spółgłoskach
и, ы |i| /i/, /ɨ/ [ɨ] [i] [ɪ], [ɨ̞] [ɨ̞] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ɨ̞] [ɪ] ([ь])
е, э |e| /e/, /i/, /ɨ/, /a/ [ɛ] [e] [ɨ̞] [ɨ̞] ~ [ɘ] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ] ([ь])
а, я |a| /a/, /i/ [a] [æ] [ɐ] [ɐ] [ɐ] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ], [ə]
о, ё |o| /a/, /i/, /ɨ/ [o] [ɵ] [ɐ] [ɐ] [ɨ̞] [ɪ] ([ие]) [ə] [ɪ] ([ь])
у, ю |u| /u/ [u] [ʉ] [u] [ʊ] [ʊ] [ʉ̞] [ʊ] [ʉ̞]

Klasyfikacja


Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.

Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.

Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.

W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą z łaciny, a zapożyczone zostały z języka greckiego przez język cerkiewnosłowiański; np. январь (janwar´) – styczeń.

Powstanie i rozwój


Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):

Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:

Ponadto:

vba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)

Zachował się akcent ruchomy.

Dialekty


Wyróżnia się 3 grupy dialektów:

Język literacki


Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:

Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.

Związki językowe rosyjsko-polskie


Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również do bułgarszczyzny). Przykładem jest wyraz Венгрия od polskiego „Węgry”. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.

Zobacz też


Przypisy


Linki zewnętrzne


Informacje w projektach siostrzanych
 Cytaty w Wikicytatach
 Podręczniki w Wikibooks
 Definicje słownikowe w Wikisłowniku

Różne narzędzia










Kategorie: Języki Rosji | Języki Białorusi | Język rosyjski | Języki Estonii | Języki Łotwy | Języki Litwy | Języki Mołdawii | Języki Armenii | Języki Azerbejdżanu | Języki Kazachstanu | Języki Kirgistanu | Języki Uzbekistanu | Języki Turkmenistanu | Języki Tadżykistanu | Języki Mongolii | Języki Japonii | Języki Finlandii | Języki Norwegii | Języki Gruzji | Języki Turcji | Języki Ukrainy | Języki Naddniestrza | Języki Osetii Południowej | Języki Abchazji




Informacje na dzień: 21.06.2021 08:44:18 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-BY-SA-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.