Język japoński - pl.LinkFang.org

Język japoński




日本語
Nihongo
Obszar Japonia, Wyspy Marshalla, Palau, Tajwan i inne
Liczba mówiących 130 mln
Pismo/alfabet kanji, kana, katakana, hiragana, rōmaji
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Japonia, Palau (w stanie Angaur)
Organ regulujący Rząd Japonii
UNESCO 1 bezpieczny
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
ISO 639-1 ja
ISO 639-2 jpn
Kod ISO 639-3 jpn
ISO 639-5 jpx
IETF ja
Glottolog nucl1643
Ethnologue jpn
GOST 7.75–97 япо 870
WALS jpn
SIL JPN
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku japońskim
Słownik języka japońskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język japoński (jap. 日本語 nihon-go)[1][2] – język używany przez ok. 130 mln mieszkańców Japonii oraz japońskich emigrantów na wszystkich kontynentach.

Spis treści

Historia i pochodzenie


Pochodzenie języka japońskiego jest nieznane i jest przedmiotem sporów wśród językoznawców. Wysuwane są hipotezy, jakoby należał on do języków uralo-ałtajskich lub polinezyjskich. Szuka się podobieństw do tureckiego i mongolskiego. Zauważane są także pewne podobieństwa do języka koreańskiego, jak: ogólna struktura, harmonia samogłosek, brak koniunkcji i szerokie zastosowanie języka grzecznościowego. Jednak wymowa w języku japońskim znacznie różni się od koreańskiej, języki są wzajemnie nieczytelne[3].

Żadna teoria nie zdobyła rozstrzygającego uznania i japoński pozostaje najczęściej używanym językiem, o którego pochodzeniu nie wiadomo praktycznie nic pewnego.

Adaptacja chińskich znaków od VI wieku była najważniejszym wydarzeniem w rozwoju języka. Do XII wieku sylabiczne systemy zapisu fonetycznego: hiragana i katakana, zostały ukształtowane z kanji, pozwalając Japończykom na pisanie w swoim ojczystym języku. Z biegiem stuleci napływały do japońskiego tysiące słów z języków obcych: portugalskiego, holenderskiego, angielskiego, chińskiego. Wpływ tych dwóch ostatnich języków jest zdecydowanie największy[3].

Najstarsze znane teksty, to pochodzące z V i VI wieku nazwy własne. Nie mówią jednak one wiele o języku. Najstarsze dłuższe teksty pochodzą z VIII wieku. Są to dwie kroniki nazywane łącznie Ki-Ki)[1]. Zostały napisane chińskimi znakami: Kojiki po japońsku, a Nihongi po chińsku. Już wtedy bowiem zaczęto używać znaków chińskich do zapisu wymowy. Klasyczny język pisany, literacki nazywa się bungo (文語). Został on oparty na języku z okresu Heian (794–1185)[1][4][5].

Wymowa


Słownictwo japońskie jest zapisane w transkrypcji Hepburna (dot. całej Wikipedii), używanej w pracach japonistycznych i międzynarodowych publikacjach na całym świecie[a][6]. Większość spółgłosek i samogłoski (jest ich 5): a, i, u, e, o są wymawiane, jak w języku polskim. Mogą występować w postaci wydłużonej (por. hasło Iloczas), z kreską nad literą: ā, ī, ū, ē, ō[7].

Spółgłoski: ch, j, sh, ts, z, w, y wymawia się następująco:

Samogłoska u ma charakter „płaski”, co powoduje, że w niektórych słowach nie jest wymawiana, np.:

Struktura zdania


Zdania

Japoński jest językiem o szyku wyrazów w zdaniu SOV, tzn. podmiot-dopełnienie-orzeczenie. Zasadniczą część zdania stanowi zazwyczaj:

Gdy jest potrzeba wskazania podmiotu gramatycznego, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę ga: Tanaka-san ga kimashita. „Przyszedł pan Tanaka.”

Gdy trzeba wskazać podmiot logiczny, po zaimku lub rzeczowniku dodaje się partykułę wa: Kyō wa nichiyōbi desu. „Dziś jest niedziela.” (Jeśli chodzi o dzień dzisiejszy, to jest to niedziela). Przed orzeczeniem czasownikowym często występuje:

Opuszczenia

Podmiot logiczny, orzeczenie czasownikowe, dopełnienie i okolicznik mogą być w zdaniu opuszczone, jeśli pozwala na to kontekst:

Szyk zdania

Słowa określające występują przed określanymi:

Partykuły stawia się zawsze po słowach i zdaniach:

W rozmowie kolejność słów w zdaniu może być zmieniona:

Łącznik desu

Desu służy do tworzenia (1) rzeczownikowego orzeczenia imiennego lub (2) uprzejmej formy orzeczenia przymiotnikowego:

Forma przecząca desu (w formie prostej da) to potocznie w czasie teraźniejszym ja arimasen (ja nai), w czasie przeszłym – deshita (datta), a forma przecząca czasu przeszłego – ja arimasen deshita (ja nakatta). W trybie przypuszczającym deshō (darō) i w przeczeniu ja nai deshō (ja nai darō)[9][2].

Gramatyka


W języku japońskim występuje pewna forma akcentu tonicznego, która jednak nie ma charakteru dystynktywnego – mory mogą być wymówione za pomocą dwóch tonów: wysokiego i niskiego, choć istnieją zasady, które do pewnego stopnia regulują akcent, np. raz obniżony akcent nie może ulec ponownemu podwyższeniu w wyrazie. Akcent toniczny umożliwia czasem rozróżnienie różnych wyrazów homofonicznych, choć nie jest to regułą (wspomniany wyżej brak dystynktywności). Prawie całkowite rozróżnienie wyrazów umożliwia użycie kanji, w języku mówionym oprócz akcentu ważny jest przede wszystkim kontekst wypowiedzi.

Bardzo rozwinięty jest system języka grzecznościowego (敬語 keigo).

Osobny artykuł: Keigo.

Rzeczowniki 名詞 (meishi)

Rzeczowniki japońskie nie mają rodzaju i w większości nie mają liczby. Liczba mnoga tworzona jest przez:

Liczbę mnogą można również tworzyć przez użycie liczebników lub określeń typu kilka, wiele. Użycie liczebników wymaga klasyfikatorów, podobnie jak w polskim – „jeden arkusz” papieru (紙 一枚 lub 紙1枚 kami ichimai lub 一枚の紙 ichi-mai no kami), „dwa arkusze” (二枚 nimai lub 2枚), „jedna sztuka” bydła (牛一頭 ushi ittō), „pięć sztuk” (五頭 gotō) itp. Liczebniki, sufiksy liczebnikowe i klasyfikatory, w zależności od podręczników, są dzielone na różne kategorie w zależności od kształtu, przeznaczenia, czy typu[10].

Do oznaczania przypadków służą partykuły.

Rzeczowniki formalne

Istnieje grupa rzeczowników, które nie mają konkretnego znaczenia. Służą one do tworzenia konstrukcji zdaniowych w połączeniu z różnymi określeniami. Noszą one nazwę rzeczowników formalnych. Najważniejsze z nich, to np.: koto, tame, mono, wake, , tokoro, toki, mae, ato. Przykłady użycia:

Zaimki 代名詞 (daimeishi)[1]

Zaimki osobowe

Zaimki posiadają liczbę pojedynczą i mnogą. Liczbę mnogą tworzy się poprzez dodanie przyrostków -tachi (np. watashi-tachi, my) lub -ra (np. kare-ra, oni)[2][1]

Zaimków osobowych nie używa się zbyt często. Jeśli pozwala na to kontekst, można je opuszczać[2].

Często zamiast zaimków używa się imion własnych, np. zwracając się do rozmówcy, pana Yamamoto, używa się trzeciej osoby:

Zamiast zaimków osobowych używa się również rzeczowników oznaczających pozycję lub stanowisko:

Zamiast zaimków używa się również słów oznaczających pokrewieństwo:

Zaimek Zastosowanie
Zaimki 1. osoby
わたくし (私) watakushi bardzo formalne, zarezerwowane dla publicznych wystąpień itp.
わたし (私) watashi raczej formalne
あたし (私) atashi nieformalne, używane przez kobiety
わし (私, 儂) washi nieformalne, używane głównie przez starszych mężczyzn
われ (我, 吾) ware raczej formalne
ぼく (僕) boku nieformalne, używane głównie przez młodych mężczyzn, bardzo rzadko przez kobiety
おれ (俺) ore bardzo nieformalne, używane przez mężczyzn
しょうせい (小生) shōsei niższy pozycją społeczną do wyższego, używane przez mężczyzn
われわれ (我々) wareware liczba mnoga, nieco oficjalna
せっしゃ (拙者) sessha dawniej używane głównie przez samurajów, obecnie niestosowane
Zaimki 2. osoby
あなた (貴方) anata raczej formalne, w odniesieniu do osoby o równym lub niższym statusie, może oznaczać kochanie (tylko żona do męża)
あんた (貴方) anta nieformalne
きみ (君) kimi nieformalne, używane głównie przy zwracaniu się do chłopców i dziewczyn
おまえ (御前) omae nieformalne, używane przy zwracaniu się do osób równych lub niższych rangą społeczną wobec rozmówcy
きさま (貴様) kisama archaizm: uprzejme; obecnie: obraźliwe
てめえ (手前) temee wulgarne, podobnie jak kisama
Zaimki 3. osoby
あのひと ano hito on, ona, tamta osoba
かれ (彼) kare on (poufale)
かのじょ (彼女) kanojo ona (poufale)
あのかた (あの方) ano kata ten pan, ta pani, on, ona (uprzejmie, z szacunkiem)

W języku japońskim jest też zwyczaj dodawania końcówek do nazwisk i imion. Niektóre z nich to:

Sufiks Przeznaczenie
さん (様) -san do dorosłych, odpowiednik polskiego "pan/pani"
くん (君) -kun do młodych chłopców i wśród męskich przyjaciół,
także kolegów po fachu
ちゃん -chan głównie do młodych dziewczyn i wśród żeńskich przyjaciół, także pieszczotliwe zdrobnienie, np. wobec małych dzieci i zwierząt
さま (様) -sama wyraża głęboki szacunek, używany w listach i przy oficjalnych przemówieniach
どの (殿) -dono bardzo oficjalny, głównie w listach i innych dokumentach
はん -han równoważnik -san w niektórych dialektach japońskiego
こ (子) -ko stosowane do małych dzieci oraz zwierząt
せんぱい (先輩) -senpai do starszych stażem (np. ze szkoły, pracy)
こうはい (後輩) -kōhai do młodszych stażem (szkoła, praca)

W przypadku dwóch ostatnich sufiksów wiek nie gra roli, liczy się staż rozmówców w danej organizacji.

Zaimki wskazujące i pytające

Zaimki wskazujące dzielą się na cztery grupy. Każda z nich określa inne miejsce (usytuowanie) tematu (przedmiotu rozmowy):

  1. ko- → pierwsza z nich sygnalizuje, że temat dotyczy tego, co „przy mówiącym lub jego dotyczącym” (koko-ni aru, „to jest tu, przy mnie, to moje”);
  2. so- → druga grupa dotyczy „słuchającego” (soko-ni aru, „to jest u ciebie”, „dotyczy ciebie”);
  3. a- → trzecia grupa to „trzecie usytuowanie, poza rozmawiającymi” (asoko-ni aru, „z dala od nas”, „nie nasze”)
  4. dō- (zaimki pytające) → Kore-wa sureba ii deshō?Co powinienem z tym zrobić?”, Donna ongaku-ga suki desu-ka?Jaką muzykę lubisz?”[2].
Klasa Znaczenie Wymowa Zapis (jeśli jest inny od hiragany)
osobowe wskazujący samodzielny (on) かれ kare
wskazujący niesamodzielny (ten człowiek) かの kano (archaiczny)
pytający (kto?) だれ dare
miejsca wskazujący (tu, przy mnie) ここ koko
wskazujący dot. słuchającego (tam u ciebie) そこ soko
wskazujący dalszy (tam, w trzecim miejscu) あそこ asoko
pytający (gdzie?) どこ doko
kierunku wskazujący (w tę stronę, do mnie, przy mnie) こっち kotchi こちら kochira
wskazujący bliższy słuchającego (w twoją stronę), przy tobie そっち sotchi そちら sochira
wskazujący dalszy (w tamtą stronę, poza nami) あっち atchi あちら achira
pytający (dokąd? gdzie?, który? kto?) どっち dotchi どちら dochira
przedmiotowy
samodzielny
wskazujący bliższy mówiącego (to) これ kore
wskazujący bliższy słuchającego (to u ciebie) それ sore
wskazujący dalszy (tamto) あれ are
pytający (które?) どれ dore
przedmiotowy
niesamodzielny
wskazujący bliższy (to krzesło) この kono
wskazujący bliższy rozmówcy (to krzesło u ciebie) その sono
wskazujący dalszy (tamto krzesło) あの ano
pytający (które krzesło?) どの dono
typu dot. mówiącego (tego rodzaju) こんな konna
wskazujący dot. słuchającego (tego rodzaju) そんな sonna
wskazujący dalszy (tamtego rodzaju) あんな anna
pytający (jakiego rodzaju?) どんな donna
sposobu wskazujący (w ten sposób, jak to) こう
wskazujący bliższy (trudno o dosłowne tłumaczenie) そう
wskazujący dalszy (trudno o dosłowne tłumaczenie) ああ ā
pytający (jak?) どう
czasu wskazujący (wtedy) さて sate
pytający (kiedy?) いつ itsu
liczby pytający liczby (ile?) いくつ ikutsu
inne pytający przedmiotowy (co) なに nani lub なん nan
negatywny przedmiotowy (nic) なにも nani-mo 何も
nieokreślony przedmiotowy (coś) なにか nani-ka 何か

Partykuły 助詞 (joshi)

Szczególną rolę w języku japońskim spełniają partykuły, zwane także postpozycjami. Według nomenklatury japońskiej, jest to pomocnicza część mowy, występująca po słowach i nadająca im stosowne znaczenie[1]. Służą do oznaczania związków między słowami i częściami zdania. Mogą również wyrażać uczucia mówiącego. Partykuły dzielą się na: (1) partykuły przypadków, (2) partykuły podkreślające, (3) partykuły łączące zdania, (4) partykuły kończące zdania[2]. Większość partykuł jest wielofunkcyjna[11].

Partykuła Funkcja Przybliżone znaczenie Uwagi
wa temat rola mianownika, wywołanie tematu, określa podmiot zdania nadrzędnego pisane sylabą ha hiragany
garematrola mianownika, wywołanie rematu, może określać podmiot lub dopełnienie
no funkcja dzierżawczarola dopełniacza
o dopełnienie bliższe biernik pisane sylabą wo hiragany
de miejsce akcji, narzędzie miejscownik, rola narzędnikowa, czym?
ni kierunek ruchu, miejsce istnienia kilka innych funkcji
e kierunek ruchu przyimek do, ku pisane sylabą he hiragany
to lista obiektów spójnik i lub z (wyłącznie przy łączeniu rzeczowników, nie całych zdań)
から kara początek lub przyczyna ponieważ, od, ze względu na
まで made koniec rola przyimkowa do, aż do
mo także, również
けれども、けれど、けど keredomo, keredo, kedo chociaż, ale, jednak, mimo że
より yori przy porównaniach niż, od
でも demo zastępuje partykuły o, ga, wa lub coś innego, choćby, nawet jeśli, albo ... albo ...; ani ...ani ...
ka funkcja pytająca, czasami retorycznie, wyrażenie niepewności albo, czy ... czy nie, coś w tym sensie, coś jak

Partykuły wa i ga

Różnica między wa i ga nie jest prosta do wyjaśnienia. W ogólności istnieją dwie możliwe sytuacje:

Sytuacja pierwsza jest stosunkowo prosta, należy tylko zapamiętać właściwą postpozycję. Dla przykładu, ustalona postpozycja jest stosowana w przypadku:

W drugim przypadku sprawa jest bardziej złożona. Często w przypadku mniej skomplikowanych zdań decyzję można podjąć na podstawie następujących reguł:

Istnieją jednak sytuacje, kiedy istotnie można użyć obu postpozycji, zaś od wyboru zależy dokładne znaczenie wypowiedzi. Pełne opanowanie tego aspektu języka nie jest łatwe i wymaga dużo praktyki, ich znaczenie można jednak przybliżyć za pomocą polskich odpowiedników:

Innym przykładem, który może ułatwić zrozumienie, jest kontrast: これは? Kore-wa? oraz これが? Kore-ga?. Obydwa zdania są nieformalne i mocno uproszczone (ale wciąż poprawne) i mimo podobieństwa mają zupełnie inne znaczenie. Pierwsze z nich, これは?, można by przetłumaczyć jako „Co to?”, czyli pytanie o wskazywany przedmiot; drugie – これが? odpowiada polskiemu „To?”, tzn. „Czy to jest właśnie rzecz, o którą chodziło?”. Użycie ga wyraźnie wskazuje, że mowa jest o jednym, konkretnym przedmiocie, a nie ogólnej naturze czegoś[12][11].

Partykuła e

Partykuła ta wyraża „ruch w kierunku do”, „wskazuje kierunek lub cel”, występuje po rzeczowniku[4]. Czasem jest ona w tym znaczeniu wymienna z partykułą ni. Postpozycja e (へ) bardziej oznacza sam kierunek, podkreśla czynność udawania się do, natomiast ni z kolei skupia się na celu, podkreśla dotarcie do niego. Dlatego też w razie wątpliwości bezpieczniej jest użyć ni (に). Jednakże obydwie formy 東京に行く Tōkyō-ni iku i 東京へ行く Tōkyō-e iku („jechać do Tokio”) są poprawne (pierwsza wskazuje na determinację podróżującego i jego chęć bezpośredniego dotarcia do miejsca przeznaczenia, druga na wybrany kierunek, choć nie wyklucza tak dotarcia do celu, jak i zmiany planu podróży)[11].

Partykuła ni

O ile partykuła e ma wyłącznie charakter kierunkowy, to partykuła ni ma wiele różnych funkcji[4], w tym m.in.:

Inne partykuły

Pewna grupa partykuł może być umieszczana na końcu zdania (poniższa lista nie wyczerpuje licznych znaczeń):

Czasowniki 動詞 (dōshi)

W ww. artykule są m.in. następujące sekcje: Tryb oznajmujący (bezokolicznik), Formy -masu i -tai, Forma koneksywna -te i czas przeszły, Strona bierna, Tryb rozkazujący, Strona bierna, Strona sprawcza, Strona bierna sprawcza, Tryb warunkowy, Czasowniki nieregularne.

Czasowniki są odmienne, a ich odmiana dość regularna, nieregularne występują bardzo rzadko. Występują dwa czasy – przeszły i teraźniejszo-przyszły. Orzeczenie (a więc i czasownik) występuje na końcu zdania. Czasowników używa się zwykle z czasownikami pomocniczymi jodōshi (助動詞).

Koniugacja

Czasowniki dzielą się na trzy grupy, w zależności od koniugacji:

Formy uprzejme i neutralne

Osobny artykuł: Keigo.

Aby utworzyć od czasowników formę grzecznościową (uprzejmą), do tematu dodaje się -masu (czas teraźniejszy i przyszły). „Forma słownikowa” (neutralna) jest pozbawiona uprzejmości:

Czasowniki pełniące funkcję przydawek rzeczowników występują w formie neutralnej:

Typ Czas teraźniejszo-przyszły Czas przeszły Forma -masu
Twierdzenie Przeczenie Twierdzenie Przeczenie
Typ I -う -u わない -wanai -った -tta -わなかった -wanakatta -います -imasu
-る -ru -らない -ranai -った -tta -らなかった -ranakatta -ります -rimasu
-つ -tsu -たない -tanai -った -tta -たなかった -tanakatta -ちます -chimasu
-く -ku -かない -kanai -いた -ita -かなかった -kanakatta -きます -kimasu
-gu -がない -ganai -いだ -ida -がなかった -ganakatta -ぎます -gimasu
-す -su -さない -sanai -した -shita -さなかった -sanakatta -します -shimasu
-ぬ -nu -なない -nanai -んだ -nda -ななかった -nanakatta -にます -nimasu
-む -mu -まない -manai -んだ -nda -まなかった -manakatta -みます -mimasu
-ぶ -bu -ばない -banai -んだ -nda -ばなかった -banakatta -びます -bimasu
Typ II -る -ru -ない -nai -た -ta -なかった -nakatta -ます -masu
Typ III (nieregularne) する suru* しない shinai した shita しなかった shinakatta します shimasu
くる kuru** こない konai きた kita こなかった konakatta きます kimasu

* Suru ma wiele znaczeń jako samodzielny czasownik m.in.: „robić”, „sporządzić”, „kosztować”, „sprawić” (np. że ktoś stanie się kimś, osiągnie jakiś status), „zdecydować”, „przeminąć” (o czasie), ale występuje także w roli sufiksu werbalizującego – po dodaniu do rzeczownika lub przysłówka zmienia je w czasowniki (np. benkyō nauka → benkyō suru uczyć się)[1][2].

** Oprócz podstawowego znaczenia „przychodzić”, „przyjeżdżać”, „przybywać”, kuru również pełni różne funkcje, m.in. w wyrażeniach złożonych (np. -te kuru): (1) zbliżania się (w kierunku mówiącego), (2) działań kontynuowanych i osiągających pewien punkt w czasie, (3) zaczynającej się akcji, (4) zajścia zmiany w stosunku do stanu poprzedniego, (5) pojawienia się kogoś lub czegoś[1][2].

Forma koneksywna („forma te”)

Forma koneksywna, czyli forma czasownika zakończona na -te lub -de.

Formę przeczącą koneksywną tworzy się dodając końcówkę -de do formy teraźniejszej przeczącej (-nai). Obu form używa się jako najpopularniejszego sposobu tworzenia zdań współrzędnie złożonych (odpowiadają one zatem polskim imiesłowom przysłówkowym i spójnikowi i: (nie) robiąc, (nie) zrobiwszy, (nie) (z)robi(ł) i ...). W użyciu samodzielnym forma koneksywna twierdząca odpowiada poufałemu rozkaźnikowi (zrób), zaś przecząca – poufałemu zakazowi (nie rób). Dodanie do formy koneksywnej (twierdzącej i przeczącej) czasownika kudasai tworzy uprzejme prośby (proszę zrobić, proszę nie robić).

Czasowniki w „formie -te” (lub -de) są używane w połączeniu z takimi czasownikami, jak: iru, kuru, kudasaru:

Czasowniki w „formie -te” są używane również do łączenia zdań:

Przykład:

Zdanie Tłumaczenie
Czytać yomu
Czytaj! yonde
Nie czytaj! yomanaide
Proszę przeczytać! yonde kudasai
Proszę nie czytać! yomanaide kudasai

„Forma ta

Czasowniki w „formie ta” (lub -da) są używane w znaczeniu:

Aby zmienić czasownik „w formie masu” na „formę ta”, zmienia się końcówkę -masu na -mashita, a -masen na -masen deshita:

Aby zmienić czasownik w formie neutralnej (słownikowej) na „formę -ta”, zmienia się końcowe -e „formy -te” na -a:

Aby zmienić czasowniki w formie przeczącej (neutralnej) na „formę -ta”, zmienia się końcówkę -nai na -nakatta:

Forma potencjalna (możliwości)

Formę potencjalną (możliwości) tworzy się, aby wyrazić, że ktoś jest w stanie (potrafi) coś zrobić lub coś może być zrobione:

Formę tę tworzy się w zależności od typu czasownika:

Aby zmienić „formę możliwości” w „formę -masu”, należy końcowe -ru zmienić na -masu:

W zdaniach z „formą możliwości” dopełnienie występuje zwykle z partykułą -ga, zamiast -o:

W formie przeczącej partykuła -ga zmienia się często na -wa:

Strona bierna

Utworzenie strony biernej wymaga użycia biernej formy czasownika. Wykonawca czynności jest oznaczony partykułą -ni:

Stronę bierną tworzy się w zależności od typu czasownika, od jego formy neutralnej (słownikowej):

Istnieją dwa typy zdań w stronie biernej:

Forma sprawcza

Formę sprawczą tworzy się, w zależności od typu czasownika, gdy ktoś powoduje wykonanie czynności przez kogoś innego (skłania go lub zmusza):

Jeśli czasowniki typu I kończą się na dwie samogłoski, końcowe -u zamienia się na -waserukaukawaseru (skłonić kogoś do kupowania)

Zdania z formą sprawczą:

Kodomo-o gakkō-e ikasemashita. „Kazałem dziecku iść do szkoły.”

Kodomo-ni hon-o yomasemashita. „Poleciłem dziecku czytać książkę.”

Forma sprawcza oznacza zwykle skłanianie kogoś przez nakaz lub przemoc; nie używa się jej, kiedy istnieje zamiar poproszenia kogoś grzecznie o zrobienie czegoś.

Forma sprawcza w połączeniu z -te kudasai znaczy: „Proszę mi pozwolić (coś zrobić)”: Kono denwa-o tsukawasete kudasai. „Proszę mi pozwolić skorzystać z tego telefonu.”

Forma sprawcza połączona z końcówką strony biernej -rareru wskazuje, że ktoś jest zmuszany do robienia czegoś: yomuyomaseruyomaserareru

Hon-o yomaseraremashita. „Zostałem zmuszony do przeczytania książki.”[2][9][14]

Tryb warunkowy

Tryb warunkowy tworzy się poprzez:

Po formach -eba i -to zwykle nie używa się czasu przeszłego. W takich wypadkach używa się formy -tara: Yondara (lub Yonde mitara) wakarimashita. „Kiedy przeczytałem, zrozumiałem.”

Po formie -to nie używa się słów oznaczających prośbę lub propozycję (zaproszenie). Zamiast niej używa się formy -tara: Jikan-ga attara tetsudatte kudasai „Jeśli masz czas, pomóż mi, proszę.”

Formy -to i -eba wskazują ogólne, powszechnie znane zależności typu: „jeżeli ... to ...”. Forma -tara dotyczy natomiast konkretnych przypadków[2][9][11].

Tryb rozkazujący

Może mieć formę prostą lub bardziej uprzejmą (-nasai). Formę prostą tworzy się w zależności od typu czasownika:

Aby stworzyć formę -nasai do tematu czasownika dodaje się -nasai: yomuyominasai (czytaj!); taberutabenasai (jedz!); kurukinasai (przyjdź!)

Formy -nasai używa się przy wydawaniu polecenia: Sā, mō okinasai. (No, to już wstawaj!)

Aby wyrazić prośbę, po formie -te (-de) dodaje się kudasai: yomuyondeyonde kudasai (proszę czytać!); taberutabetetabete kudasai (proszę jeść!)

Formą grzeczniejszą, formalną są: o-yomi kudasai i o-yomi kudasaimase, gdzie o jest przedrostkiem honoryfikatywnym.

Prośbę negatywną (Proszę nie robić!) tworzy się przez dodanie -de kudasai do formy przeczącej czasownika: yomuyomanaiyomanaide kudasai (proszę nie czytać!): taberutabenaitabenaide kudasai[2][9][11].

Forma życzenia (-tai)

Aby wypowiedzieć życzenie, osoba je wyrażająca dodaje do tematu czasownika końcówkę -tai:

Jeśli czasownik z -tai jest przechodni, dopełnienie na ogół występuje z partykułą -ga (zamiast -o): O-cha-ga nomitai desu. „Chcę napić się herbaty.”

Czasowniki w tej formie odmieniają się, jak przymiotniki: Ikitakatta desu. „Chciałem iść.”; Ikitaku-wa arimasen. „Nie chcę iść.”

Jeśli wyrażane jest życzenie osoby trzeciej, do tematu czasownika dodaje się -tagaru: Kodomo-wa gakkō-e ikitagatte imasu. „Moje dziecko chce iść do szkoły.”; Kodomo-wa gakkō-e ikitagarimasen „Moje dziecko nie chce iść do szkoły.”

Jeśli -tagaru występuje z czasownikiem przechodnim, dopełnienie otrzymuje partykułę -o: Kodomo-wa mizu-o nomitagatte imasu. „Dziecko chce napić się wody.”[2][9][11]

Dawanie i otrzymywanie

Bardzo istotną rolę pełnią czasowniki opisujące czynności dawania i otrzymywania. Ich użycie jest uzależnione od stosunków pomiędzy dającym i odbierającym. Są to następujące czasowniki: ageru, sashiageru, yaru, morau, itadaku, kureru, kudasaru (zob. schemat po prawej stronie).

Podając coś osobie mówiącej, używa się:

Gdy używa się tych czasowników w funkcji pomocniczej (po czasowniku w formie -te), oznaczają one robienie czegoś dla kogoś (np. wyświadczanie komuś grzeczności, przysługi):

W przypadku sashiageru odpowiedniejsza jest forma grzecznościowa o- + temat + suru: Sensei-no shigoto-o o-tetsudai shimashita. „Pomogłem profesorowi w pracy.”[2][9][11]

Przytoczenie (formy: to iu i to omou)

Do przytaczania (cytowania) czyichś słów używa się formy to iu po słownikowej formie czasownika:

Aby zmienić na zdanie w czasie przeszłym, należy zmienić formę głównego czasownika:

Jeśli w cytowanej wypowiedzi czasownik jest w formie czasu przeszłego, to znaczy, że opisywana akcja odbyła się wcześniej niż relacja o niej:

Formy to iu używa się także w znaczeniu „tak nazywający się” lub „który nazywa się”, również przy podawaniu określonej nazwy, zdefiniowanego określenia:

Podobną konstrukcję zdania tworzy się w przypadku przedstawiania własnej myśli o kimś, o czymś:

Pytania

Pytania formuje się za pomocą partykuły か ka stawianej na samym końcu zdania. Można nie dodawać ka, a w zamian zmienić tylko intonację na rosnącą, jednak ten sposób nie jest polecany początkującym. W języku potocznym, gdy zwracamy się np. do przyjaciół, możemy zastosować partykułę の no. Np. 行くの? iku no? „(Czy) idziesz?”

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie

W języku japońskim wiele czasowników tworzy pary w postaci przechodnich i nieprzechodnich. Przed czasownikami przechodnimi występuje zwykle dopełnienie z partykułą -o. Czasowniki nieprzechodnie nie mają dopełnienia. Na przykład:

Niektóre wybrane pary takich czasowników to:

Czasowniki nieprzechodnie bywają używane z rzeczownikiem i partykułą -o, kiedy oznaczają ruch, a partykuła -o wskazuje miejsce ruchu:

Czasowniki przechodnie w „formie -te” w połączeniu z aru oznaczają rezultat czyjegoś działania:

Przymiotniki 形容詞 (keiyōshi)

Przymiotniki podlegają tym samym prawom odmiany, co czasowniki, gdyż zawierają w sobie znaczenie „być jakimś...”, więc mogą pełnić rolę jedynego orzeczenia w zdaniu, np. zdanie: Mura-ga furui (村が古い) znaczy „Wioska (jest) stara”. Ponieważ przymiotnik furui jest orzeczeniem, można utworzyć jego formę czasu przeszłego furukatta. Mura-ga furukatta (村が古かった) oznacza więc „Wioska (była) stara”. Analogicznie tworzy się przeczenie furuku nai – „nie (jest) stara” i przeczenie czasu przeszłego furuku nakatta – „nie (była) stara”.

Istnieją dwa rodzaje przymiotników: właściwe i quasi-przymiotniki. Z punktu widzenia języka polskiego, japońskie przymiotniki właściwe mają charakter czasowników.

Przymiotniki właściwe (lub „i-przymiotniki”)

Są to przymiotniki zakończone na -i, np.: shiroi (biały), kurai (ciemny), omoshiroi (interesujący), kawaii (słodki, milutki).

Mają następujące formy:

Przymiotniki właściwe, które wyrażają uczucia, odnoszą się zazwyczaj do uczuć mówiącego (w pierwszej osobie):

Uczucia wyrażane w drugiej lub trzeciej osobie odnoszą się zwykle do wrażeń zewnętrznych. Dodaje się wówczas -sō lub „wydaje się, że”, „wygląda na”, „wygląda jak(by)”:

Quasi-przymiotniki (lub „na-przymiotniki”)

Przysłówki 副詞 (fukushi)

Z przymiotników właściwych można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ku w miejsce -i:

Z quasi-przymiotników można tworzyć przysłówki poprzez dodanie -ni:

Wyjątki:

Język japoński a język polski

Słownictwo japońskie dociera do języka polskiego głównie wskutek promieniowania oryginalnej kultury japońskiej: poprzez film, literaturę, kuchnię, sporty walki, mangę, anime. Zapożyczenia to takie m.in. słowa, jak: aikido, anime, bonsai, bonseki, bunraku, dżudo, gejsza, haiku, ikebana, kabuki, kamikaze, karaoke, karate, karōshi, katana, kendo, kimono, manga, mikado, ninja, , nori, origami, otaku, riksza, sake, samuraj, sashimi, shamisen, shinkansen, shintō, siogun, sudoku, sumō, sushi, tanka, tempura, tofu, tsunami, wasabi, yakuza, zaibatsu, zen.

Wpływy innych języków

Bardzo duży wpływ miał język chiński – ilość słownictwa pochodząca z chińskiego jest porównywalna z ilością słownictwa rdzennie japońskiego, o ile nie większa. Pewna liczba słów pochodzi również z języka Ajnów (np. nazwy geograficzne na Hokkaido).

Pewna grupa zapożyczeń pochodzi z: portugalskiego (np. pan od pão, chleb), niderlandzkiego (bīru od bier, piwo), niemieckiego (arubaito od Arbeit, praca w niepełnym wymiarze godzin; praca dorywcza), francuskiego (apuregēru od après-guerre, powojenny). Słowa pochodzenia zagranicznego – z wyłączeniem języka chińskiego – zapożyczone z języków zachodnich nazywają się gairaigo, a ponieważ są przeważnie zapisywane pismem sylabicznym katakana, nazywane są również katakana-go (ang. katakana words)[15].

Współcześnie głównym źródłem nowych słów jest język angielski. Szczególną grupę zapożyczeń stanowią wasei-eigo – japońskie słowa utworzone z angielskich morfemów, czasem w niewielkim związku z ich pierwotnym znaczeniem – przykładem może być słowo wōkumanwalkman czy nō-surību „podkoszulek” (od ang. no + sleeve „bez rękawów”).

Zobacz też


Zobacz w Wikibooks publikację
Japoński
Zobacz hasło japońskiWikisłowniku

Uwagi


  1. Transkrypcja Hepburna (jap. Hebon-shiki rōma-ji, dosł. „rzymskie/łacińskie znaki typu Hepburna” lub hyōjun-shiki rōma-ji, dosł. „standardowe znaki rzymskie/łacińskie”), ze względu na powszechne stosowanie w Japonii i na świecie, jest standardem pisania słów japońskich pismem łacińskim. Jest to jedyny system latynizacji, który pozwala obcokrajowcom, bez wcześniejszej wiedzy, wymawiać japońskie słowa stosunkowo poprawnie i zrozumiale. Dodatkowym argumentem jest powszechna znajomość języka angielskiego na świecie. W szkołach japońskich używa się również systemu kunrei-shiki, co dezorientuje dzieci. Ma to ulec zmianie w wyniku wprowadzenia szerokiego zakresu nauki języka angielskiego w szkołach podstawowych od 2020 roku.
  2. Jest to ważny chram shintō, zbudowany w 660 roku. Został wspomniany w Kojiki. Są tam czczeni bogowie Izanami i Izanagi.

Przypisy


  1. a b c d e f g h i j Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 111, 174, 990, 1224, 1351, 1683, 1692. ISBN 4-7674-2015-6.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Słownik japońsko-polski. Warszawa, Tokio: Wiedza Powszechna, Fundacja Japońska, 1997, s. 416-418, 530-536, 538, 723-724, 729-733, 778, 926-927, 930-931, 939, 943-945, 950. ISBN 83-214-1140-1.
  3. a b Japanese language history (ang.). Today Translation & Business Services Limited, 2019. [dostęp 2019-01-18].
  4. a b c d 新明解国語辞典 (sł. jap.-jap). Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 1974, s. 841, 995, 998.
  5. a b c Mikołaj Melanowicz: Historia literatury japońskiej. Warszawa: PWN SA, 2011, s. 19. ISBN 978-83-01-17214-5.
  6. 'Ti' or 'chi'? Educators call to unify romanization styles in Japan (ang.). Mainichi Shimbun, 2 kwietnia 2017. [dostęp 2019-04-04].
  7. a b Ewa Pałasz-Rutkowska, Katarzyna Starecka: Japonia. Warszawa: TRIO, 2004, s. 15. ISBN 83-88542-84-2.
  8. Adam Klawczyński: Dydaktyka japońskich głosek „i” oraz „u” (pol.). Języki obce (czasopismo dla nauczycieli), 2014. [dostęp 2019-08-18].
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Basic Japanese-English Dictionary. Tokyo: Bonjinsha, 1986, s. 926-928, 930, 941-942, 947, 953-955. ISBN 4-89358-004-3.
  10. a b Seiichi Makino: Basic English-Japanese Dictionary. Tokyo, New York, London: Kodansha International, 1999, s. 1309. ISBN 4-7700-2895-4.
  11. a b c d e f g h i Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids, Volume Two. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 9-12, 23-25, 36-37, 56, 61, 72-77.
  12. Tadao Yamada: 新明解国語辞典. Tokyo: Sanseido Co., Ltd., 2018, s. 217-218, 1186. ISBN 978-4-385-13107-8.
  13. Taga-taisha – 多賀大社 (ang.). Aroundjapan.net, 2018. [dostęp 2019-02-21].
  14. a b c d Yoko Matsuoka-McClain: Intermediate Japanese Reading Aids, Volume One. Tokyo: The Hokuseido Press, 1973, s. 11-12, 20, 26, 41, 57-60, 61-63.
  15. カタカナ新語辞典 (A Dictionary of Katakana Words). Tokyo: Gakken, 2003, s. 28, 37, 497, 521. ISBN 4-05-301351-8.
  16. Wiesław Kotański: Kojiki czyli Księga dawnych wydarzeń. Warszawa: PIW, 1986-06-00223-7. ISBN 83-06-00223-7.

Bibliografia


Linki zewnętrzne










Kategorie: Język japoński | Języki izolowane








Informacje na dzień: 27.05.2020 07:55:25 CEST

Źródło: Wikipedia (Autorzy [Historia])    Licencja: CC-by-sa-3.0

Zmiany: Wszystkie zdjęcia i większość powiązanych z nimi elementów projektu zostały usunięte. Niektóre ikony zostały zastąpione przez FontAwesome-Icons. Niektóre szablony zostały usunięte (np. „Artykuł wymaga rozszerzenia) lub przypisane (np.„ Przypisy ”). Klasy CSS zostały usunięte lub zharmonizowane.
Usunięto linki do Wikipedii, które nie prowadzą do artykułu lub kategorii (takie jak „Redlinki”, „linki do strony edycji”, „linki do portali”). Każde łącze zewnętrzne ma dodatkową ikonę FontAwesome. Oprócz drobnych zmian w projekcie usunięto kontener multimediów, mapy, pola nawigacji, wersje mówione i geomikroformaty.

Proszę zanotować: Ponieważ podana treść jest automatycznie pobierana z Wikipedii w danym momencie, ręczna weryfikacja była i nie jest możliwa. Dlatego LinkFang.org nie gwarantuje dokładności i aktualności pozyskanych treści. Jeśli istnieją informacje, które są obecnie niepoprawne lub mają niedokładny wygląd, prosimy o Skontaktuj się z nami: e-mail.
Zobacz też: Znak firmowy wydawcy & Polityka prywatności.